Psychologiczne aspekty funkcjonowania człowieka w trakcie pandemii COVID -19

Niebezpieczeństwo powoduje, że ludzie żyją w ciągłym stresie i często odczuwają silny lęk. Może to prowadzić do zaburzenia zdrowia psychicznego w dłuższej perspektywie. Często jest to wynikiem braku rzetelnych informacji, braku wsparcia lub umiejętności radzenia sobie w ekstremalnych sytuacjach.

Niniejszy artykuł może być wskazówką jak dbać o zdrowie psychiczne podczas stałego zagrożenia, jakie niesie ze sobą pandemia COVID-19.

Zdrowie psychiczne to nie tylko brak chorób psychicznych. Światowa Organizacja Zdrowia opisuje dobrostan psychiczny jako stan dobrego samopoczucia, w którym osoba zdaje sobie sprawę z własnych możliwości, radzi sobie z normalnymi stresami życiowymi, może produktywnie pracować oraz może wnieść wkład w utrzymanie i rozwój społeczności.

Między ludźmi występują różnice dotyczące wieku, zdrowia psychicznego i fizycznego, aktywności zawodowej, zaradności, zasobności ekonomicznej itd. Aby pomóc osobom dbać o zdrowie psychiczne, a w tym o radzenie sobie w sytuacji stresu lub wysokiego napięcia trzeba dostosować wskazówki – jak sobie radzić –  do konkretnych grup ludzi tj. seniorzy, dzieci, dorośli, osoby z niepełnosprawnościami oraz osoby pracujące bezpośrednio z chorymi na Covid-19, aby odczuwali mniej lęku i lepiej radzili sobie ze stresem.

Lęk

Lęk jest emocją, która występuje u każdego człowieka, pomaga ona w unikaniu niebezpieczeństw, które mogą zagrażać dobrostanowi człowieka.

Podczas pandemii lęk występuje w związku z potencjalnym zagrożeniem zakażenia, gdzie niebezpieczeństwo istnieje cały czas, co wyzwala w człowieku poczucie stałego zagrożenia.

Typowe reakcje lękowe osób zagrożonych chorobą lub dotkniętych Covid-19 to m.in.:

• lęk przed zachorowaniem i śmiercią;
• unikanie placówek opieki zdrowotnej w obawie przed zakażeniem w trakcie wizyt lekarskich lub leczenia w szpitalu
• lęk przed utratą środków do życia, niemożnością pracy podczas izolacji i przed zwolnieniem z pracy;
• lęk przed odrzuceniem społecznym / umieszczeniem w kwarantannie z powodu ryzyka wystąpienia choroby (np. izolowanie się społeczności od osób, które pochodzą z lub są postrzegane jako pochodzące z rejonów dotkniętych chorobą);
• poczucie bezsilności związanej z potrzebą ochrony bliskich i strach przed ich utratą z powodu zakażenia wirusem;
• lęk przed rozłąką z bliskimi i opiekunami z powodu konieczności kwarantanny;
• odmowa opieki nad małoletnimi, osobami z niepełnosprawnościami, lub osobami starszymi podczas gdy ich opiekunowie zostali poddani kwarantannie;
• poczucie bezradności, nudy, samotności i depresji z powodu izolacji;
• lęk przed ponownym doświadczeniem epidemii.

Stres

Stres jest reakcją człowieka na problem, a ściślej na krzywdę, zagrożenie lub wyzwanie. To w jaki sposób człowiek radzi sobie ze stresem zależy od jego możliwości. Aby obniżyć poziom stresu można wpłynąć na sytuację, twórczo rozwiązując problem, unikając go lub poprzez zmianę myślenia o problemie.

W pandemii źródłem stresu jest zagrożenie zachorowaniem oraz choroba na Covid-19. Ciągły lęk, zmartwienie, niepewność i stres podczas epidemii COVID-19 może prowadzić do długoterminowych konsekwencji w społecznościach, rodzinach oraz u osób wrażliwych.

Potencjalne czynniki wywołujące stres  związane z epidemią COVID-19 oddziałują na ludzi w szczególny sposób. Wśród stresorów można wskazać:

• ryzyko zakażenia się lub zakażenia innych osób, szczególnie w sytuacji kiedy nie wiadomo do końca w jaki sposób choroba się rozprzestrzenia;
• objawy typowe w innych chorobach (np. kaszel) mogą być mylone z objawami towarzyszącymi COVID-19 i wzbudzać strach w związku z możliwym zakażeniem;
• opiekunowie/rodzice mogą czuć większy niepokój o dzieci pozostające same w domu (z powodu zamknięcia szkół) bez odpowiedniej opieki i wsparcia; zamknięcie szkół może mieć zróżnicowany wpływ na sytuację kobiet, które zapewniają większość opieki w rodzinach. Może ograniczyć wykonywanie przez nie pracy i ich możliwości ekonomiczne;
• ryzyko pogorszenia stanu somatycznego i psychicznego osób szczególnie narażonych, na przykład osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, w przypadku poddania opiekunów kwarantannie bez zabezpieczenia innej pomocy.

Ponadto, pracownicy będący na pierwszej linii frontu (m.in. pielęgniarki, lekarze, kierowcy karetek pogotowia, diagności i inni) mogą doświadczać dodatkowych stresorów podczas epidemii COVID-19:

• stygmatyzacja osób pracujących z pacjentami z COVID-19 i ich ciałami;
• surowe środki bezpieczeństwa biologicznego: – obciążający fizycznie sprzęt ochronny; – fizyczna izolacja utrudniająca zapewnienie wygody komuś, kto jest chory lub zagrożony; – stałe skupienie i czujność; – surowe procedury, których należy przestrzegać, ograniczające spontaniczność i autonomię.

• wyższe wymagania w miejscu pracy, w tym wydłużony czas pracy, wzrost liczby pacjentów oraz pozyskiwanie aktualnych wytycznych i informacji dotyczących postępowania w związku z COVID-19;
• ograniczona możliwość uzyskania wsparcia społecznego w wyniku napiętego harmonogramu pracy oraz stygmatyzacja społeczna osób pracujących na pierwszej linii frontu walki z epidemią;
• niewystarczające własne możliwości w zakresie wdrożenie podstawowej samoopieki, szczególnie w przypadku osób z niepełnosprawnościami;
• niewystarczające informacje na temat długotrwałego kontaktu z osobami zakażonymi COVID-19;
• strach przed transmisją wirusa przez pracowników pracujących na pierwszej linii frontu walki z COVID-19 do przyjaciół i rodziny w następstwie wykonywanej pracy.

W dłuższej perspektywie stres wywołany pandemią może prowadzić do:

• pogorszenie funkcjonowania sieci społecznych, lokalnej dynamiki i ekonomii;
• stygmatyzacji pacjentów wyleczonych z choroby, która w rezultacie oznacza odrzucenie przez społeczność;
• stanu podwyższonego nastroju, złości, agresji w stosunku do pracowników sektora rządowego oraz osób pracujących na pierwszej linii frontu;
• gniewu/złości i agresji skierowanej do dzieci, małżonków, partnerów i członków rodziny (wzrost przemocy w rodzinie i wobec bliskich/partnerów);
• nieufności wobec informacji dostarczanych przez przedstawicieli rządu i innych władz;
• pogorszenia się stanu osoby z rozwijającymi się lub istniejącymi chorobami psychicznymi i uzależnieniami, które w wyniku długotrwałego stresu doświadczają nawrotów choroby i innych negatywnych skutków, ponieważ unikają wizyt
  w placówkach opieki zdrowotnej lub nie mają dostępu do swoich świadczeniodawców.

Na część czynników wywołujących stres, wymienionych wyżej, nie mamy wpływu, ale z wieloma możemy poradzić sobie stosując sugestie i komunikaty przedstawione poniżej.

Dzieci – inf. dla opiekuna

Aktywnie słuchaj dzieci i przyjmij postawę pełną zrozumienia. Dzieci mogą reagować na niepokojącą sytuację w różny sposób np. nieodstępowaniem opiekunów, lękiem, wycofaniem się, gniewem lub pobudzeniem, koszmarami sennymi, moczeniem nocnym, częstymi zmianami nastroju itp.

Wspieraj dzieci w swobodnym wyrażaniu swoich uczuć. Dzieci odczuwają ulgę, gdy mogą wyrazić swoje uczucia i rozmawiać o nich w bezpiecznym i wspierającym środowisku. Każde dziecko wyraża emocje na swój sposób. Niekiedy ułatwieniem może być zaangażowanie dziecka w kreatywne zajęcia, takie jak zabawy i rysowanie. Pomóż dzieciom znaleźć pozytywne sposoby wyrażania niepokojących uczuć, takich jak gniew, strach i smutek.

Zadbaj o większą wrażliwość i troskliwość w stosunku do dzieci. W trudnych czasach potrzebują one miłości dorosłych i często większej uwagi.

Pamiętaj, że dzieci często odbierają sygnały emocjonalne od dorosłych, którzy zajmują ważne miejsce w ich życiu, dlatego bardzo istotne jest, w jaki sposób dorośli reagują na kryzys. Ważne, abyś jako opiekun dobrze radził sobie z własnymi emocjami i zachował spokój, słuchał obaw wyrażanych przez dzieci, rozmawiał z nimi z życzliwością i uspokajał je. Jeżeli jest to właściwe i w zależności od wieku dzieci przytulaj dzieci i powtarzaj, że je kochasz i jesteś z nich dumny/dumna. Dzięki temu dzieci poczują się lepiej i bezpieczniej.

Pozwól dzieciom pozostać blisko ciebie i rodziny, jeżeli jest to bezpieczne dla dziecka. Jeżeli trzeba rozłączyć dziecko z tobą, zadbaj o zapewnienie właściwej opieki i o to, aby pracownik socjalny lub osoba wykonująca równorzędne zadania regularnie sprawdzała, co się dzieje z dzieckiem.

Jeżeli dzieci są rozdzielone z Tobą, zadbaj o regularny i częsty kontakt (np. przez telefon, połączenia wideo) i zapewnij im poczucia bezpieczeństwa. Upewnij się, czy używane są wszystkie środki ochrony i zabezpieczenia dzieci.

Utrzymuj w możliwie największym stopniu znane, rutynowe czynności dnia codziennego lub pomagaj tworzyć nowe w nowym środowisku, m.in. dotyczące nauki, zabawy i relaksu. Jeżeli jest to możliwe, kontynuuj wykonywanie zadań szkolnych, naukę lub inne rutynowe czynności, które są dla dzieci bezpieczne i zgodne z zaleceniami instytucji zdrowia. Dzieci powinny nadal uczęszczać do szkoły, jeśli nie stanowi to zagrożenia dla ich zdrowia.

Przekazuj fakty, o tym co się dzieje i zrozumiałe dla dzieci informacje o tym, jak zmniejszyć ryzyko infekcji i chronić się przed zakażeniem. Pokaż dzieciom w jaki sposób mogą zadbać o swoje bezpieczeństwo (np. jak prawidłowo myć ręce).

Rozmawiając w obecności dzieci unikaj powtarzania spekulacji i plotek lub informacji niesprawdzonych.

Przekaż im informacje o tym, co się wydarzyło lub może wydarzyć w szczery i uspokajający sposób, odpowiedni dla ich wieku.

Wykorzystaj dostępne w internecie scenariusze zajęć dla dzieci na czas izolacji/kwarantanny domowej. Zajęcia powinny pomóc w wyjaśnieniu zagadnień dotyczących wirusa, ale także utrzymywać aktywność dzieci, gdy nie są w szkole, na przykład:

– Gry z rymowankami zachęcające do mycia rąk;

– Wymyślone historie o wirusach eksplorujących ciało;

– Sprzątnięcie i dezynfekcja domu w formie zabawnej gry;

– Narysowanie wirusów/drobnoustrojów, które dzieci pokolorują;

– Wyjaśnienie dzieciom zasad stosowania środków ochrony osobistej w taki sposób, aby ich nie wystraszyć.

Dorośli w kwarantannie/izolacji

Angażuj się w ćwiczenia fizyczne.

Ćwicz również umysł (np. krzyżówki, sudoku itp.).

Odpoczywaj używając metod relaksacyjnych (np. oddychanie, medytacja, uważność).

Czytaj książki i czasopisma.

Skróć czas poświęcany na oglądanie przerażających doniesień w telewizji.

Skróć czas poświęcany na słuchanie plotek.

Poszukuj informacji z wiarygodnych źródeł (krajowe radio lub krajowe biuletyny informacyjne; strony internetowe Rządu, Sanepidu, a także stronę Światowej Organizacji Zdrowia).

Skróć czas poświęc na sprawdzanie informacji (1-2 razy dziennie, a nie co godzinę).

Należy zauważyć, że nie dla wszystkich dom jest zawsze bezpiecznym miejscem i w związku z tym należy udostępniać informacje o tym, że rodziny mogą uzyskać bezpieczne schronienie lub natychmiastową ochronę (np. w sytuacji doznawania przemocy w rodzinie) w Gorlickim Ośrodku Interwencji Kryzysowej.

Seniorzy – inf. dla opiekuna

Podczas epidemii zaspokój potrzeby medyczne starszych osób z/bez COVID-19, w tym zapewnić nieprzerwany dostęp do podstawowych leków (cukrzyca, nowotwory, choroby nerek, itp.).

Zabezpiecz odpowiednie zapasy leków.

Do zabezpieczenia świadczeń medycznych wykorzystaj telemedycynę i internetowe świadczenia medyczne.

Osobom starszym poddanym izolacji lub zakażonym przedstaw prawdziwe informacje na temat czynników ryzyka i szans na powrót do zdrowia.

Osoby z niepełnosprawnościami – inf. dla opiekuna

Opracuj zrozumiałe komunikaty dla osób z niepełnosprawnościami dostosowując ich formę i treść do rodzaju niepełnosprawności (niepełnosprawność sensoryczną, intelektualną, poznawczą i psychospołeczną).

Przykładowe wskazówki:

Wykorzystaj strony internetowe i zestawienia informacji umożliwiające osobom z niepełnosprawnościami wzrokowymi odczytanie kluczowych informacji o epidemii.

Wykorzystaj podczas emisji wiadomości i konferencji prasowych poświęconych epidemii, certyfikowanych tłumaczy języka migowego, których umiejętności zostały potwierdzone przez osoby głuche.

Jeśli masz możliwość, to skorzystaj z personelu medycznego ze znajomością języka migowego lub certyfikowanych tłumaczy języka migowego, których umiejętności zostały potwierdzone przez osoby głuche.

Przekazuj wiadomości osobom z niepełnosprawnościami intelektualnymi, poznawczymi i psychospołecznymi w zrozumiały dla nich sposób.

Opracuj i wykorzystaj formy komunikacji, które nie opierają się wyłącznie na informacjach pisemnych, m.in. komunikacji osobistej lub z wykorzystaniem do przekazywania informacji interaktywnych stron internetowych.

Jeżeli jako opiekun musisz przenieść się w miejsce odbywania kwarantanny, zaplanuj zapewnienie ciągłego wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami, które potrzebują opieki i pomocy.

Wykorzystaj organizacje społeczne i liderów społeczności, którzy mogą być pomocnymi partnerami w komunikowaniu i zapewnianiu wsparcia osobom z niepełnosprawnościami, które zostały rozłączone ze swoimi rodzinami i opiekunami.

Osoby z niepełnosprawnościami i ich opiekunowie powinni być uwzględniani we wszystkich etapach działań podejmowanych w reakcji na epidemię.

Społeczeństwo

Podczas kryzysu to normalne, że czujesz się smutny, zaniepokojony, zmartwiony, zdezorientowany, przestraszony lub zły. W dobie kryzysu zupełnie naturalne jest odczuwanie smutku, stresu, dezorientacji, strachu i złości.

Rozmawiaj z osobami, którym ufasz. Skontaktuj się z rodziną i znajomymi.

Jeśli musisz pozostać w domu, staraj się utrzymać zdrowy tryb życia (włączając w to odpowiednią dietę, higienę snu, regularne ćwiczenia fizyczne i stały kontakt z bliskimi osobami). Bądź w kontakcie z rodziną i przyjaciółmi za pośrednictwem e-maili, rozmów telefonicznych i mediów społecznościowych.

Nie używaj tytoniu, alkoholu i narkotyków do rozładowania napięcia emocjonalnego.

Jeżeli czujesz się przytłoczony obecną sytuacją porozmawiaj z pracownikiem ochrony zdrowia lub pomocy społecznej, innym wykwalifikowanym pracownikiem lub inną zaufaną osobą z twojego otoczenia.